„ხსოვნის ქვები შტატსთეატრიდან“

22070539_10214340022283741_1436617895_o„თბილისის საერთაშორისო თეატრალური ფესტივალის“ ფარგლებში გერმანიამ კიდევ ერთი პროექტი – „ხსოვნის ქვები შტატსთეატრიდან“ წარმოადგინა. უნდა აღინიშნოს, რომ  გუნტერ დემნიგის პროექტი „ხსოვნის ქვები“ (http://www.stolpersteine.eu/), სპექტაკლის გარდა, დაინტერესებულ პირთათვის ვორქშოპებსაც მოიცავდა. სამივე ვორქშოპი – „დოკუმენტური თეატრი“, „მეხსიერების ხელოვნება“ და „მოქალაქეებისა და არტისტების დაკავშირება თეატრების საერთაშორისო თანამშრომლობა“ – „გერმანია-საქართველოს წელი – 2017“-ის მცირე პროექტების კონკურსის ფარგლებში შეირჩა და მათ კარლსრუეს ბადენის შტატსთეატრის დრამატურგი – იან ლინდერსი, მხატვარი – რობ მუნენი და დოკუმენტური თეატრალური პროექტის „ხსოვნის ქვების“ ავტორები – რეგინე დურა და საკმაოდ ცნობილი დოკუმენტური თეატრის რეჟისორი  – ჰანს-ვერნერ კრიოზინგერი უძღვებოდნენ.

ფესტივალის ოფიციალურ საიტზე ვკითხულობთ, რომ „90-იან წლებში ჰანს-ვერნერ კრიოზინგერი და რეგინე დურა ნამდვილი დოკუმენტების – ბიუროკრატიული ფაილებიდან დაწყებული, გაზეთში გამოქვეყნებული ინტერვიუებით დამთავრებული – შეგროვების ტექნიკას ავითარებდნენ ისე, რომ მსახიობისთვის კონკრეტული როლი არ მოერგოთ. ბოლო წლების განმავლობაში, მათ სხვადასხვა თემაზე იმუშავეს: გენოციდი სომხეთსა და რუანდაში; წითელი არმიის (RAF) ტერორისტების წინააღმდეგ გამართული სასამართლო პროცესი; სააგენტო ფრონტექსის მიერ ევროპის საზღვრებს გარეთ დატოვებული ლტოლვილები; საეჭვო მუსლიმი ლტოლვილები. ნამუშევრებიდან ბევრს, გოეთეს ინსტიტუტთან და ევროპისა და სამხრეთ ამერიკის თეატრებთან თანამშრომლობით, საერთაშორისო თანადადგმების  სახე მიეცა. დოკუმენტურ თეატრში მათი გამორჩეული მიღწევები დაფასდა, როდესაც “ხსოვნის ქვები შტატსთეატრიდან” 2016 წელს ბერლინის თეატერტრეფენზე იქნა მიწვეული, შემდეგ კი ბევრ სხვა ქალაქში.“ ბევრ სხვა ქალაქს შორის,  რა თქმა უნდა, თბილისიც მოხვდა.

„კახა ბაკურაძის მოძრაობის თეატრის“ ფოიეში, 26 სექტემბერს, როგორც იტყვიან – მაყურებელთა „ტევა“ არ იყო. საგასტროლოდ ჩამოსულ პირთა სასცენო მოძრაობა კი თეატრის შესასვლელის კიბიდანვე დაიწყო, როდესაც მსახიობებმა, დრამატურგ იან ლინდერსთან ერთად, 1930-იანი წლების გერმანული ნაციონალური კულტურის ერთგვარი მანიფესტი წაიმღერეს და მოწოდებით – „… ახლა, გერმანელი ერისა და მისი კულტურისათვის, რთული ბრძოლა იწყება. იბრძოლეთ ჩვენთან ერთად!..“ – წაგვიძღვნენ დარბაზისკენ.

წარმოდგენისთვის სპეციალურად გადაწყობილ სივრცეში დიაგონალურად გაშლილი მაგიდა დაგვხვდა. სიგრძეზე გარშემოწყობილი სკამები მონაწილე მსახიობების გარდა, მაყურებლისთვისაც წინასწარ იყო გათვალისწინებული. დარბაზის ოთხი კედლიდან – ორი  ქართულად და ინგლისურად თარგმნილი ტექსტის წასაკითხად ჩამოკიდებულ, მომცრო ზომის მონიტორებს ეკავა. ხოლო ორი – იატაკიდან ჭერამდე აზიდული მონუმენტური გამოსახულებებით იყო შევსებული: უზარამაზარ პროექტორებზე პარალელურ რეჟიმში ტრიალებდა სპექტაკლისთვის თემატურად შერჩეული 30-იანი წლების დოკუმენტური ფოტო-ვიდეო მასალა. უნდა აღვნიშნო, რომ მხატვარ რობ მუნენის ასეთმა სცენოგრაფიულმა გადაწყვეტამ შესვლისთანავე მოახდინა ჩემზე შთაბეჭდილება და სპექტაკლის მიმართ მანამდე არსებული ინეტერესი კიდევ უფრო გამიმძაფრა. ადგილი მაგიდის გარშემო შემოწყობილ სკამებს შორის ჩემთვისაც გამოიძებნა. არ ვიცი რამდენად დამეთანხმებით, მაგრამ ვფიქრობ: როდესაც სცენოგრაფი/მხატვარი დამდგმელ რეჟისორთან ერთად, სივრცის ათვისების მსგავს გადაწყვეტას ირჩევს, დარბაზში შესულს, ძალაუნებურად, იმის ილუზია გექმნება, რომ შენც, მაყურებელი, აუცილებლად ერთ-ერთ როლში მოიაზრები… ამ შემთხვევაში არა აქვს მნიშვნელობა რა ფორმის ჩართულობასთან გვექნება სპექტაკლის განმავლობაში შეხება – მსახიობების მხრიდან გამოწვევასთან – დიალოგის სახით, ემოციურ უხერხულობასთან – მოწმის სახით თუ, უბრალოდ, რეჟისორის მხრიდან წინასწარ მოფიქრებულ დრამატურგიულ პროვოკაციასთან, რომელსაც მსახიობთა დასი შენს თვალწინ ხლართავს მთელი სპექტაკლის განმავლობაში.

თუ  თეატრის ისტორიას გადავხედავთ, თანამედროვე დოკუმენტური თეატრი მანამდე ჩამოყალიბებული „პოლიტიკური თეატრის“ გამოძახილია, განვითარდა ისტორიული ფაქტების „გამოძიების“ პრინციპზე და სხვა თეატრალური მიმდინარეობების მსგავსად, შესაბამისად მიჰყვება სხვადასხვა გამომსახველობითი ფორმების ძიების პროცესს.  თანამედროვე გერმანული დოკუმენტური თეატრი საზოგადოების მხრიდან დაარსების დღიდანვე, მალე მოექცა განსაკუთრებული ყურადღების ცენტრში და დღემდე საკმაოდ აქტუალურია გერმანიაში. აქვე მახსენდება 2006 წლის ბერლინის თეატრალურ ფესტივალზე (Berliner Festspiele – Theatertreffen) ნანახი რიმინი პროტოკოლის „ვალენშტაინი“ შილერის მიხედვით (იხ.: სრულად, https://www.youtube.com/watch?v=k9O8F57WoGQ ) და ანდრეს ვაიელისა და გეზინე შმიდტის „სასიკვდილო დარტყმა“ ( იხ.: https://www.youtube.com/watch?v=uFVMDvxN9EQ), რომლებმაც მაშინ უდიდესი შთაბეჭდილება მოიახდინეს ჩემზე. ბევრი რომ არ გავაგრძელო, დარწმუნებული ვიყავი – თბილისის ფესტივალის წყალობით, წინ დიდი სიამოვნება მელოდა. თუმცა, აქვე ვაღიარებ, რომ ჩემი სიამოვნება იქმადე გაგრძელდა, ვიდრე ერთ ადგილზე იძულებით გაშეშებულ ჩემ სხეულს, მხოლოდ ერთადერთი მოძრავი ნაწილი – კისერიც არ შეუერთდა.

საქმე იმაში გახლავთ, რომ „დოკუმენტური“, რაც მე იმ საღამოს თეატრში ვიხილე, მხოლოდ კედელზე გამოსახული მბრუნავი „ცოცხალი ფრაგმენტები“ იყო. დოკუმენტური სარჩული ედო ასევე წარმოდგენის დამთავრების შემდეგ, მაგიდაზე სპეციალურად გამომზეურებულ, ძალიან სინტერესო საარქივო მასალებს, მათ შორის „ხსოვნის ქვებსაც“, რადგან სწორედ ამ ისტორიული ქვების „მივიწყებული სიმღერის“ ტექსტები ტრიალებდა მონიტორზე. სწორედ მათზე ამოტვიფრული სახელებისა და გვარების ირგვლივ ტრიალებდა ასევე იმდღევანდელი სპექტაკლის ამბავიც, რომელსაც დასის წვერები საგულდაგულოდ გვიყვებოდნენ. გვიყვებოდნენ და, უფრო მეტად კი – კითხულობდნენ… გერმანულ ენაზე, თითქმის მონოტონურ ტემბრში კითხულობდნენ ოფიციალურ დოკუმენტებს (რომელთა სტილიც და ფორმაც, დამეთანხმებით და, საკმაოდ სპეციფიკურია); კითხულობდნენ 1930-იან წლებში გერმანიის სხვადასხვა თეატრში მომუშავე რეპრესირებულ ხელოვანთა პირად, სასიყვარულო თუ საჯარო – ოფიციალურ წერილებს, გაგზავნილს „ზემდგომი პირების“ მისამრთით. მსახიობები ასევე გულმოდგინედ გვაცნობდნენ „ახალ ამბებს“ იმდროინდელი გერმანული პრესიდან… საგანგებოდ დაწერილი რეცენზიებიც არ გამორჩენიათ, რომლის მიხედვითაც, რთულად, მაგრამ მაინც მისახვედრი იყო – როგორც იცვლებოდა რეცენზენტთა დამოკიდებულება კონკრეტული ადამიანების მიმართ. ცვალებადი იყო ერთი და იმავე ავტორთა შეხედულებაც იმდროინდელ გერმანიაში არსებული თუ განვითარებული სახელოვნებო პროცესებისადმიც.

მთელი ამ დროის განმავლობაში მხოლოდ ერთი რამ არ შეცვლილა – მსახიობთა არც თუ ისე საინტერესო თამაშის სტილი და მათი უკიდეგანო დისტანცია მაგიდასთან მსხდომ, სპეციალურად მიპატიჟებულ აუდიტორიასთან. აქ ვერ დაიჭერდით კონტაქტს თქვენს შორიახლო მყოფ მსახიობთან, ვერც მისი მხრიდან შემთხვევით გამოპარული მზერა გაგრძნობინებდათ თავს უხერხულად და ვერც იმ შემზარავი ისტორიების თანამაონაწილეობაში დაგდებდათ ბრალს ვინმე, თქვენივე უმოქმედობისა თუ არასწორი პოლიტიკური პოზიციის ან შეხედულების გამო რომ დაატყდა თავს ამა თუ იმ გმირს. თავადაც დაუსრულებელ „კითხვაში“ გართულებს არ გახსენებიათ „მსმენელი“, რომელიც თავს მონიტორზე გაშვებული ტიტრების წაკითხვით ირთობდა… და ამის მიზეზი არ გახლდათ იქ მყოფი აუდიტორიის მხრიდან მხოლოდ ენის უცოდინარობა… კითხვისკენ გიბიძგებდათ მსახიობთა თამაშის დისტანციური მანერაც და ის ფაქტიც, რომ მათ მოძრაობასა და ემოციაში (რომელიც, ხშირად მხოლოდ ხმის აწევაში თუ გამოიხატებოდა) დასანახი თითქმის არც არაფერი იყო… და თუ ეს დისტანცია,  რეჟისორის მხრიდან – სპეციალურად მიმაზნმიმართული, სპექტაკლის მხატვრული გადაწყვეტა გახლავთ (რაც ამართლებს კიდეც თანამედროვე დოკუმენტური თეატრის სპეციფიკას), მაშინ, გამოდის, რომ  სპექტაკლისადმი ჩემი იმედგაცრუება, მხოლოდ და მხოლოდ მონაწილეთა ცუდ სამსახიობო სკოლას ან  ფესტივალის ორგანიზატორების მხრიდან, არასწორად შერჩეულ სპექტაკლს უნდა დავაბრალო?!

რა თქმა უნდა, ვერაფრით გავამტყუნე ის ადამიანები, რომლებმაც დატოვეს დარბაზი… დატოვეს არა იმიტომ, რომ პროექტორსა და მონიტორზე გამოტანილი დოკუმენტური საარქივო მასალა მათთვის უინტერესო აღმოჩნდა, არამედ, შესაძლოა, სწორედ იმიტომ, რომ თეატრის დასის ინტერესში არ შევიდა მათი იქ არსებობა. იმის შიშით, რომ სპექტაკლს „მორალური“ სარჩული არ დასდებოდა, მივიღეთ არა ისტორიული ფაქტების მიმართ დისტანცირებული დამოკიდებულება ან ინტელექტუალური „გაუცხოება“, არამედ მსახიობთა  მხრიდან – სრული „გულგრილობა“.

პირობითი გულგრილობა არც მაშინ დასრულებულა, როდესაც სპექტაკლის მომდევნო ნაწილში დასის წევრებმა დარბაზში დარჩენილ მაყურებლებს „პარტერში“ გადანაცვლება მოგვთხოვეს. სცენაზე ახლა უკვე წინასწარ დადგმული, გათამაშებული „დისკუსიის“ მოსმენაც მოგვიწია. სატელევიზიო შოუს ფორმატში აწყობილ „დებატებში“ წამყვანი მსახიობი მოწვეულ სტუმრებს უკვე დღევანდელ გერმანიაში მიმდინარე პოლიტიკური გეზის შესახებ თხოვდა კომენტარების გაკეთებას. დარბაზის მხრიდან ჩართულობა, რა თქმა უნდა, არც ამ შემთხვევაში აღმოჩნდა პრიორიტეტული. საკითხი, გერმანიაში მცხოვრებ არაევროპელი უცხოელების, განსაკუთრებით – თურქების, რუსების, არაბებისა და სხვ. პირთა ცხოვრებას, მათ უფლებებს ეხებოდა. ხაზი უნდა გაესვას, რომ მულტიკულტურული სახელმწიფოებრივი წყობილების შენარჩუნების საკითხზე მათი პოზიცია ერთმნიშვნელოვნად ლიბერალური იყო, თითქმის რომანტიზმამდე დაყვანილი ყოფითი მაგალითებითაც გამყარებული. მაგრამ… მთლიანობაში, სპექტაკლის მხატვრული ფორმა საშინლად ამართლებდა წარმოდგენის დასაწყისში დარიგებულ ფურცლებზე თარგმნილი „მანიფესტის“ იმ შინაარს, რომლის წინააღმდეგაც მიმართული უნდა ყოფილიყო მთელი ორსაათიანი დოკუმენტური მასალის მთავარი კონცეპტი. ჩემდა სამწუხაროდ, არასწორი რეჟისორული „საგასტროლო გათვლისა“ თუ მსახიობთა „არაპროფესიონალიზმი“ გახდა საფუძველი იმისა, რითიც ახლა მიწევს ამ სპექტაკლის ირგვლივ დაგროვილი აზრების თავმოყრის დასრულება. მიწევს იმ ფრაზით, რომელსაც, მათ მიერ დარიგებული „მანიფესტიდან“, აბსოლუტურად სხვა კონტექსტში ვციტირებ:

„ – კულტურა არ არის ვითომ „კულტურული ადამიანების“ პირადი გატაცება. ის ისეთი რამ არ არის, რასაც წიგნის თაროზე გამოკეტავ, ან ზეთში დახატავ და კედლებზე მოაჩარჩოებ“.

კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  შეცვლა )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  შეცვლა )

Connecting to %s